“Aslında sanat kadından gelmiş. Dengbêjlik kadından gelmiş. Kadınlar söylemiş, erkeklere mal olmuş.”
Kürt sözlü edebiyatının yaşayan hafızası olan dengbêjlik geleneği, yüzyıllar boyunca erkek divanların ve meydanların sesi olarak bilindi. Oysa bu coğrafyanın taş duvarlı evlerinde, gizli kapaklı avlularında ve rüzgârla savrulan bozkırlarında kadınlar hep söyledi; fakat sesleri hep fısıltıda kaldı. Van’ın ilk kadın dengbêji olarak tanınan Dengbêj Gazîn, işte bu görünmez duvarları aşarak sesini bir harita gibi Doğu’dan Batı’ya, köylerden metropollere taşıyan öncü bir isim oldu.
Gelin, gizli ezgilerden Boğaz kıyılarına uzanan direniş ve hafıza rotasına doğru bir seyahat edelim:
Hikâye, Doğu Anadolu’nun kadim kenti Van’da, “Gözümü açtığımdan beri söylüyorum” diyen bir kadının sessiz direnişiyle başlar. Geleneksel toplumsal normların kadınlara şarkı söylemeyi yasakladığı yıllarda, Gazîn kendi gerçek kimliğini gizlemek zorunda kalır. “Dengbêj Gazîn” onun gerçek adı değil, yasaklara karşı ördüğü bir zırh olan sanatçı ismidir.
Tam yedi yıl boyunca ailesinden ve çevresinden gizli kasetler doldurur. Kendi kasetleri Van sokaklarında ve evlerinde çalarken, yanındakilere “O ses benim” diyememenin burukluğunu yaşar. Ancak bu yalnızlık, onun gibi ahırlarda ya da evde tek başına kaldığı anlarda gizlice stran (türkü) söyleyen diğer kadınlarla buluştuğu Komela Jinên Hûnermend û Dengbêj (Kadın Sanatçılar Yardımlaşma ve Dayanışma Merkezi) çatısı altında son bulur. İlk başta kimsenin gelmeye cesaret edemediği dernek, kısa sürede kadınların ortak sesine dönüşür; ta ki 2011 Van depremi dernek binasını yıkıp kadınları farklı şehirlere savurana kadar.
Van Gölü’nün batı kıyısındaki Tatvan ile kuzey kıyısındaki Erciş, Dengbêj Gazîn’in haritasında sanatın bedelle sınandığı duraklardır. Kadınların kamusal alanda sesini yükseltmesi yalnızca toplumsal önyargılarla değil, siyasi ve hukuki engellerle de karşılaşır.
Tatvan (Bitlis): Bir 8 Mart Dünya Kadınlar Günü etkinliğinde, bir annenin isteği üzerine söylediği ağıt nedeniyle Gazîn 10 ay hapis cezasına çarptırılır.
Erciş (Van): Newroz kutlamalarında sahne alıp stranlarını seslendirdiği için hakkında davalar açılır.
Bu duraklar, Gazîn’in “İçimi dökmek istiyorum ama rahat değilim, başıma bir şey gelecekmiş gibi hissediyorum” sözlerindeki tedirginliğin coğrafi karşılığıdır.
Van merkezli kadın dengbêj hareketinin haritası yalnızca Türkiye sınırlarıyla kısıtlı kalmaz; kolektifin genç üyelerinden Elif’in 2009 yılında Kültür Bakanlığı desteğiyle 35 kişilik bir grupla albüm ve klip çalışmaları yürütmesiyle sesleri sınır ötesine, Kuzey Irak’a kadar ulaşır. Bu kültürel köprü, Kürt coğrafyasının farklı noktalarındaki dinleyicilerle Vanlı kadın dengbêjler arasında güçlü bir bağ kurar.
Yıllarca Van’ın kapalı kapıları ardında yankılanan stranlar, 8 Mart Dünya Kadınlar Günü vesilesiyle binlerce kilometre batıya, İstanbul’a taşınır. Gazîn, Mukaddes, Elif ve Saide’nin İstanbul sahnesine çıkışı, sadece bir konser turnesi değil; yıllar süren gizliliğin ve mücadelenin kamusal alandaki zaferidir.
Gazîn bu yolculuğun anlamını şu sözlerle özetler:
“Eskiden kadınlar için yasak çoktu, gelenekler vardı. Bırakmazlardı kadın şarkı söylesin. Şimdi ise bir şeyler yoluna girmiş ki şu an İstanbul’dayız.”
Bitlis’in Tatvan ilçesinde başlayan ve son 30 yılı Van’ın rüzgârlı sokaklarında yankılanan bu direniş haritası, Ağustos 2018’de hüzünlü bir noktayla mühürlendi. Gerçek adıyla Rukiye Kızıl (Dengbêj Gazîn), geçirdiği beyin kanamasının ardından Van Bölge Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde üç gün süren yaşam mücadelesini kaybederek henüz 58 yaşında hayata veda etti. 2014 yılında Ermeni Aşık Leyli ile birlikte seslendirdiği kilamlarla halklar arası kültür köprüsünü sınırların ötesine taşıyan Gazîn, cenazesinin defnedildiği Van Selimbey Mahallesi Mezarlığı’nda toprağa verildi. Bugün haritadaki o nokta sessiz görünse de onun “Kadınlar söylemiş, erkeklere mal olmuş” diyerek açtığı yoldan yükselen kadın sesleri, Van Gölü’nün kıyılarından tüm coğrafyaya yayılmaya devam ediyor.
